Tak wyglądał Kopiec Kościuszki w r. 1979.

Most wiszący na Czarnej w Połańcu.

/ Grafika z nr 2 Ziemi Staszowskiej./

Krótki rys historyczny. /ze strony internetowej :http://www.polaniec.pl /

"Obecność człowieka na terenie dzisiejszej gminy Połaniec datuje się na 10-8 tys. lat p.n.e. W wyniku badań archeologicznych prowadzonych od wielu lat odkryto liczne ślady osadnictwa z okresu kultury trzcinieckiej (1500-1400 lat p.n.e.), kultury łużyckiej (550-400 lat p.n.e.).
Tu w widłach Wisły i Czarnej, znajdował się wczesnośredniowieczny gród (dziś rejon wsi Winnica).
W czasach pierwszych Piastów Połaniec był znacznym grodem i jednocześnie ośrodkiem administracji państwowej (kasztelania połaniecka - pierwszy znany kasztelan to Mirosław herbu Lubowa, ostatni- senator Królestwa Polskiego - Pius Kiciński). Już w XII wieku istniała w Połańcu kaplica grodowa.
W 1241 roku doszło pod Turskiem koło Połańca do bitwy z Tatarami w czasie ich pierwszego najazdu na Polskę. Tatarzy spalili wtedy gród połaniecki. 18 lipca 1264 roku książę Bolesław Wstydliwy powtórnie nadał Połańcowi prawa miejskie - średzkie. Przywilej ten otrzymał Bartłomiej, syn Mikołaja. Miasto powstało wokół kościoła św. Katarzyny (kościół drewniany, rozebrany w końcu XVIII w.). Połaniec leżał na prastarym szlaku handlowym Kraków - Sandomierz i dalej w kierunku Rusi. Swoje znaczenie zawdzięczał nie tylko korzystnemu położeniu, lecz także ożywionej wymianie handlowej i produkcji rzemieślniczej.
Około 1350 roku, za panowania Kazimierza Wielkiego, wskutek zatoru lodowego na Wiśle miasto zostało zniszczone, a następnie przeniesione w obecne miejsce. W tym czasie nadano mu prawo magdeburskie. Dalszy rozwój Połańca nastąpił za panowania Jagiellonów. W mieście często gościli królowie: Władysław Jagiełło, Zygmunt Stary, królowa Jadwiga. W 1420 r. król Władysław Jagiełło potwierdził przywilej lokacyjny. Z kolei król Władysław Warneńczyk przekazał Połaniec Dersławowi z Rytwian - jako zastaw z prawem wykupu. Kolejny władca, Kazimierz Jagiellończyk sprzedał Połaniec Janowi z Rytwian. W 1508 roku król Zygmunt Stary wykupił Połaniec z rąk magnatów rytwiańskich i nadał mu liczne przywileje. W 1562 roku miasto liczyło 287 domów i około 2.000 mieszkańców.
W XV i XVI wieku był Połaniec poważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej. W latach 1570-1580 miasto posiadało 121 warsztatów rzemieślniczych. Wśród nich było 10 rzeźników, 8-10 piekarzy, kilku prasołów (ludzi trudniących się dowozem, kruszeniem i sprzedażą soli), byli także gorzelnicy i piwowarzy, łaziebnicy, kuśnierze, młynarze, aptekarze itd. Miasto szczyciło się wspaniałym portem nad Wisłą. Mieszczanie zajmowali się produkcją statków, komięg i flisactwem. W XVI wieku Połaniec utrzymywał ożywione kontakty handlowe z innymi miastami, również zagranicznymi. Na szczeblu lokalnym był znacznym ośrodkiem targowym, odbywały się tu jarmarki.
W 1606 roku Połaniec został ograbiony przez wojska rokoszan Zebrzydowskiego, co spowodowało upadek gospodarczy miasta i okolic. W 1607 roku w Połańcu powstał szpital dla ubogich. Była to fundacja kościelna. W tym też okresie w Połańcu pojawili się Żydzi, a król Władysław IV nadał im liczne przywileje. W 1657 roku miasto zostało zniszczone przez wojska Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu. W tym samym roku Stefan Czarniecki wydał tu uniwersał do mieszkańców ziemi przemyskiej wzywający ich do walki ze szwedzkim najazdem. Od "potopu" szwedzkiego postępował dalszy upadek miasta. Zmniejszyła się liczba domów i liczba rzemieślników. W końcu XVIII wieku miasto liczyło 1700 mieszkańców oraz 234 domy. Były tu trzy kościoły oraz synagoga.
Najważniejszy w dziejach Połańca był niewątpliwie okres insurekcji kościuszkowskiej. W dniach od 5 do 19 maja 1794 roku pod Połańcem obozował ze swoimi wojskami Tadeusz Kościuszko. Tu 7 maja 1794 roku wydał słynny Uniwersał Połaniecki, częściowo znoszący poddaństwo chłopów, oraz redagował szereg dokumentów, rozkazów i listów. Po klęsce powstania kościuszkowskiego, w wyniku III rozbioru Polski, Połaniec znalazł się w zaborze austriackim. W 1805 roku Austriacy odebrali wszelkie dokumenty i przywileje świadczące o bogatej przeszłości miasta. W 1809 roku Połaniec znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego a od 1815 roku w granicach Królestwa Polskiego, jako miasto pograniczne.
W 1820 roku liczył 1562 mieszkańców i 207 domów. W 1816 roku powstała tu szkoła elementarna. Mieszczanie połanieccy czynnie uczestniczyli w powstaniach listopadowym i styczniowym. W 1869 roku Połaniec, podobnie jak wiele innych miast, utracił prawa miejskie, a z Ruszczy do Połańca przeniesiono siedzibę gminy.
W 1889 roku wielki pożar spowodował zniszczenie miasta, spłonął wtedy kościół św. Marcina wraz z kancelarią, biblioteką i pamiątkami po Kościuszce.
W 1914 roku Połaniec liczył ok. 4 000 mieszkańców, w tym 1 200 Żydów. Żydzi mieli w Połańcu synagogę, cheder - szkołę początkową, kirkut. 15 października 1917 roku odbyły się w Połańcu pierwsze uroczystości kościuszkowskie. W 1922 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna, później założona została Kasa Stefczyka. Zbudowano remizę OSP (1932). W 1934 roku założono Bibliotekę Publiczną im. Adama Mickiewicza, działał Związek Młodzieży Wiejskiej oraz koła młodzieży katolickiej. W 1936 roku ukończono budowę wałów ochronnych rzeki Wisły i Czarnej. W okresie okupacji hitlerowskiej Połaniec i okolice stały się terenem działania ugrupowań partyzanckich, aktywne były tu oddziały AK i BCh oraz słynny oddział "Jędrusiów". W okresie tym zginęło wielu mieszkańców Połańca, wymordowano i wywieziono do obozów koncentracyjnych większość Żydów połanieckich. 1 sierpnia 1944 roku w Połańcu pojawiły się oddziały radzieckie. Przez pół roku Połaniec znajdował się na bezpośrednim zapleczu frontu.
W październiku 1944 młodzież podjęła naukę w nowo powstałym gimnazjum, które marcu 1945 r. zostało przeniesione do Staszowa. W 1954 r. nastąpiła elektryfikacja Połańca, w 1961 roku oddano do użytku budynek apteki, a w 1962 roku nową szkołę podstawową. W 1966 roku otwarta została trasa nadwiślańska łącząca Kraków z Sandomierzem. W 1968 r. wybudowano nowy ośrodek zdrowia.
W 1971 roku podjęta została decyzja o budowie elektrowni, zaś w 1973 roku rozpoczęto jej budowę oraz towarzyszącego jej osiedla mieszkaniowego. W tym roku otwarto Zasadniczą Szkołę Zawodową, a trzy lata później Technikum Energetyczne. W 1973 roku Połaniec liczył około 1.600 mieszkańców. "..../ koniec tekstu zaczerpniętego ze strony http://www.polaniec.pl /

I tutaj właściwie zaczyna się najnowsza historia Połańca.

Na budowę elektrowni zjechało ponad trzy tysiące ludzi z całej Polski Rdzenni mieszkańcy Połańca w zdecydowanej większości zaczęli powoli przekonywać się do tych, którzy przyjechali z całego kraju. Powoli zaczęło się „wtapianie w krajobraz połaniecki”. 

Rosła elektrownia, przybywało ludzi, rosło miasto. Rozpoczęto budowę osiedla i infrastruktury.

Dzięki staraniom miejscowych działaczy, a w szczególności mgr. Kazimierza Warchałowskiego i mgr.Mieczysława Tarnowskiego zapadła decyzja o budowie "nowego" Połańca na miejscu, a nie w Staszowie.

W sumie byłem „połańczaninem’ od 1 czerwca 1973 roku do 31 maja 1995 roku. Te dwadzieścia dwa lata upoważniają mnie do dania świadectwa prawdzie historycznej, z okresu chyba najlepszego w dziejach Połańca. Z racji wykonywanych obowiązków byłem niejako po „obu stronach barykady”, dziewięć lat w elektrowni, od jej początków budowy i dziewięć lat w urzędzie połanieckim. Pamięć jest ulotna, może stać się to przyczyną niezamierzonych „przeinaczeń” drobnych faktów, za które z góry przepraszam.  Ze względu na fakt zamieszkiwania w Łodzi nie mam możliwości skonfrontowania niektórych wydarzeń z dokumentami źródłowymi, znajdującymi się w Połańcu. Pisząc moje wspomnienia bazuję głównie na „Kronice Gminy Połaniec” /1934-1995 /, oraz swoich zapiskach z tamtych lat.

Każdy pracujący na budowie elektrowni w Połańcu wiedział że:

To były największe w owym czasie wyzwania do realizacji. Wiele z nich już się spełniło, inne spełnią się na pewno. To tylko kwestia czasu.

Na podstawie Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 listopada 1979 roku w sprawie utworzenia miasta Połaniec w woj. tarnobrzeskim (Dz. U. nr 27 poz.161 spełnił się jeden z najważniejszych postulatów mieszkańców połanieckiego grodu.Uroczystości nadania praw miejskich odbyły się w dniu 28 stycznia 1980 roku. Na tą okoliczność na Placu Uniwersału Połanieckiego wmurowano tablicę pamiątkową o treści :

"Społeczno - gospodarczy rozwój miejscowości Połaniec związany z budową znaczącego dla polskiej gospodarki socjalistycznego zakładu - Elektrowni im. Tadeusza Kościuszki - sprawił, że z dniem 1 stycznia 1980 roku po 111 latach otrzymała ona ponownie Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów prawa miejskie."

Przewodniczącym Rady Narodowej Miasta i Gminy został wybrany ob. Andrzej Jurecki..Był to niewątpliwie przełomowy moment w historii "nowego Połańca'. 

Nie wszyscy mieszkańcy byli z pomnika zadowoleni. Myślę, że przy kolejnej, okrągłej rocznicy Uniwersału Połanieckiego stanie pomnik Tadeusza Kościuszki na Placu Uniwersału Połanieckiego i że będzie to Naczelnik koniecznie na koniu.

Należy jednak pamiętać , że Tadeusz Kościuszko w Połańcu wsławił się nie orężem,  ale wydaniem doniosłego aktu prawnego zwanego Uniwersałem Połanieckim.

dr Janusz Gil. Poświęcił swojemu rodzinnemu miastu całe swoje życie zawodowe.